Blogs cinebel.be
cinebel.be | Créer un Blog | Avertir le modérateur

01-06-17

'I Am Not Your Negro

17503.20170504104612_grey.jpg


'I Am Not Your Negro

Documentaire

Regie: Raoul Peck

Met: James Baldwin & Samuel L. Jackson

Duur: 93 minuten 2016

André Oyen

De postume roem van de Amerikaanse schrijver James Baldwin is hartverwarmend te noemen. Zijn werk is een voorname inspiratiebron voor een hele generatie wereldbekende schrijvers, critici en filmmakers, die momenteel van zich doet spreken. Zonder het werk van Baldwin zou een film als Moonlight van regisseur  Barry Jenkins er vermoedelijk heel anders uit hebben gezien. Regisseur Steve McQueen noemde tegenover de BBC Baldwins essaybundel The Fire Next Time als het boek dat hij zou meenemen naar een onbewoond eiland.Essayist en fotograaf Teju Cole maakte een pelgrimage naar het Zwitserse dorp waarover Baldwin zijn fameuze essay Stranger in the Village schreef. Cultuurwetenschappers in black studies en queer studies – en black queer studies – storten zich gretig op Baldwins werk. Knap dus dat ook de Haïtiaanse regisseur Raoul Peck een documentaire aan hem gewijd heeft die de kijkers een geweten schopt.

 

I Am not your Negro’ is een blauwdruk van onze geschiedenis. Niet die van blanken of zwarten, maar die van de mens. Het is kijken naar onze waarden, onze cultuur, onze films, onze series en onze reclame. Hoe ontstaan racisme , extremisme en discriminatie? Waarom haten we elkaar? Raoul Peck probeert het met de woorden van de Amerikaanse schrijver James Baldwin uit te leggen in deze voor een Oscar genomineerde documentaire.

Net als Martin Luther King had James Baldwin een droom. Of eigenlijk twee. Niet alleen hoopte ook deze zwarte, homoseksuele schrijver ooit te leven in een land van gelijkheid en broederschap. Tevens wilde Baldwin een boek schrijven over zijn drie vermoorde vrienden: burgerrechtenactivist Medgar Evers, de militante politicus Malcolm X en dominee Martin Luther King. Maar voor hij zijn missie kon voltooien, overleed de intellectueel in 1987 aan maagkanker.

Met I am not your negro visualiseert de Haïtiaanse regisseur Raoul Peck postuum het boek dat Baldwin nooit afmaakte.

Zijn ietwat voorspelbare beeldcollage toont de welbekende, maar nog steeds pijnlijke fragmenten van diepgeworteld racisme binnen de Amerikaanse samenleving. Van de eerste zwarte leerling op een witte school Dorothy Counts (1956) naar Sidney Poitiers rol in de ongemakkelijke tragikomedie Guess who’s coming to dinner (1967). En van de gewelddadige arrestatie van taxichauffeur Rodney King (1991) tot de #BlackLivesMatter-protesten uit 2013.

Archiefbeelden, oude interviews en gedachtenstromen (ingetogen ingesproken door Samuel L. Jackson) tonen James Baldwin als een intelligente en eloquente man die zijn ideeën over mens en maatschappij op scherpe, poëtische, maar ook genuanceerde wijze verwoordde.

I Am Not Your Negro’ zou een biografie van James Baldwin kunnen zijn; alle woorden die voorbij komen zijn immers afkomstig uit zijn pen of zijn mond. Maar als dit een biografie was geweest in de traditionele zin van het woord, dan hadden we veel meer over de man zelf te weten gekomen. Slechts sporadisch krijgen we informatie over Baldwin. Dat hij op een zeker moment de VS achter zich liet om in Europa te gaan wonen bijvoorbeeld, waar hij een groot deel van zijn leven doorbracht en waar hij zich meer als mens geaccepteerd voelde. Dat hij homoseksueel was, blijkt louter en alleen uit een opname van de toenmalige FBI-topman J. Edgar Hoover, die de eloquente Baldwin vanwege zijn denkbeelden als staatsgevaarlijk bestempeld. Wat we wél ontdekken is dat Baldwin, in tegenstelling tot bijvoorbeeld Malcolm X en zijn Black Panther-beweging, geen afkeer had tegen blanken in het algemeen. Dat komt door de band met zijn vroegere lerares, die hem meenam naar de film, musea en toneelvoorstellingen en hem daarmee mede gevormd heeft. Ervaringen die hem de ogen deden openen. Want ineens had hij in de gaten dat hij niet leek op de ‘helden’ in de westerns die hij zag, maar op de ‘vijanden’. Bewust of onbewust werden de denkbeelden van ongelijkheid door Hollywood in stand gehouden. En toen zwarte acteurs als Sidney Poitier in de jaren zestig wél de held mochten spelen, waren ze alsnog ondergeschikt aan hun blanke tegenspelers en gedroegen ze zich zoals de blanke mens van ze verwachtte te gedragen.

De man Baldwin staat hier in dienst van de boodschap, maar eigenlijk kun je de twee niet los van elkaar zien. Als kijker hang je aan Baldwins lippen. Niet alleen omdat hij de situatie zo helder en accuraat en met zo veel lef weet te schetsen, maar ook door zijn gepassioneerde manier van betogen. En zien we hem niet in beeld, dan neemt Jackson die rol moeiteloos over. Verbitterdheid en cynisme druppelen door, maar ook (wrange) humor. Vanwege de intensiteit van de teksten word je gegrepen door ‘I Am Not Your Negro’ en ga je de onderlinge verhoudingen tussen mensen anders bekijken. Baldwin zet je aan tot nadenken.

James Arthur, Baldwin (1924-1987). wordt beschouwd als een van de belangrijkste zwarte schrijvers van de Verenigde Staten. Veel van zijn werk (romans, korte verhalen, essays en toneelstukken ) is autobiografisch. De bewustwording van de neger en diens verstandhouding tot de blanke en zwarte omgeving wordt op indringende wijze beschreven.

Op 17-jarige leeftijd verlaat hij het ouderlijk huis en voorziet in zijn levensbehoeften door als kelner en freelance boekenrecensent te werken. In 1948 gaat hij naar Parijs waar hij zijn eerste roman schrijft. James Baldwin was een vriend van Martin L. King.

Hij keert terug naar de VS als de Black Panther-beweging aan invloed wint. In de jaren zestig werd hij fel aangevallen van de zijde van militante negerorganisaties, door Eldridge Cleaver, toen een van de leiders van de Black Panther-beweging, in diens boek "Soul on ice" (1968). Cleavers aanval concentreerde zich op het zijns inziens te verdraagzame, Uncle Tom-achtige standpunt dat Baldwin zou hebben ingenomen tijdens de burgerrechtenbeweging waarin hij een belangrijke rol speelde.

Maar James Baldwin was wel degelijk een zeer moedig man want de vaste thema’s in zijn werk waren : zijn jeugd in een van de orthodoxe kerkgemeenschappen in Harlem, de moeizame worsteling om zich te bevrijden uit de onvrijheid van het getto, de eenzaamheid van de onvrije mens en het probleem van zijn homoseksualiteit. Voor de blanke gemeenschap was hij te blank voor de zwarte gemeenschap te homoseksueel. En dat was in die tijd een niet aflatende strijd. En toch is hij blijven vasthouden aan beide aspecten in zijn werk. Ook al zorgde dat voor een voortdurende controverse.

Na de dood van zijn vader in 1943 neemt hij het besluit om te gaan schrijven, hij schrijft kritieken op boeken over rassenkwesties en heeft daarnaast allerlei baantjes. Tijdens de voorbereiding van zijn eerste roman, Go tell it on the mountain (Verkondig het over de bergen), die in 1953 verscheen, ontmoet hij de negerauteur Richard Wright, die hem in 1945 aan een beurs helpt. James Baldwin vertrekt in 1948 voor 10 jaar naar Frankrijk, waar hij in 1955 de essay "Notes of a native son" (waarin hij de achtergronden van de situatie van de negers in de VS analyseert) en in 1956 de voor die tijd de uiterst controversiële roman "Giovanni’s room" schrijft.

De roman Another Country, (Een ander land) dat in 1961 uitkomt baart veel opzien. In dit boek plaatst hij de lezer op schokkende wijze midden in de rassenproblematiek. De roman speelt zich niet alleen af in Harlem, maar ook in de kunstenaarswijk Greenwich Village en de huizenblokken tussen die twee buurten in en geeft een onvergelijkelijk beeld van het krioelende leven in New York. Het rassenprobleem is het hoofdmotief en wordt tot in zijn diepste diepten -totale eenzaamheid en doodsdrang- gepeild. Dit motief wordt aangevuld, versterkt en algemeen gesteld door de beschrijving van de liefdesbetrekkingen tussen de hoofdpersonen. James Baldwin blijft ook in dit boek bij zijn oorspronkelijke stelling namelijk: in wezen is er geen rassenprobleem, maar alleen het probleem van waarlijk mens zijn !

 

Andere bekende werken van zijn hand: "Nobody knows my name" (1961), "The fire next time" (1963), essays. De twee toneelstukken, "Blues for mister Charly" (1964) en "The Amen Corner" (1964) spelen voornamelijk in het diepe zuiden en diepen de verhouding van blank en zwart uit. "Tell me how long the train’s has been gone" (1968), een picknick om nooit te vergeten (oorspronkelijke titel: Going to meet the man (1965), een verhalenbundel waarin acht verhalen bijeen zijn gebracht uit diverse periodes van zijn schrijverschap, het oudste verhaal dateert van 1948. De titel van deze bundel is ontleend aan het laatste verhaal dat handelt over een sherrif in het zuiden van de Verenigde Staten, die zich herinnert hoe hij als kleine jongen door zijn ouders werd meegenomen naar een lynching. Als de mensen zich opmaken voor het uitstapje vraagt de jongen aan zijn vader: "Waar gaan we heen ? Gaan we picknicken ?" "Zo is het," zei zijn vader: We gaan picknicken. Deze picknick zul je je leven lang niet vergeten." Het was een lynchpartij van zwarten.

Later werk van James Baldwin is: "If Beale street could talk" (1974), "Just above my head" (1979) en "Evidence of things not seen" (een essay uit 1985 over de moorden op 28 kinderen in Atlanta VS). Vooral in de jaren zestig, toen de rassendiscriminatie weer flink de kop opstak, vonden zijn boeken gretig aftrek in Europa en die lezer die zich interesseerde voor het rassenvraagstuk werd als het ware door James Baldwin bij de hand genomen en naar een ander land gebracht.

De woorden van Baldwin overstijgen huidskleur. Het is een humanistisch discours. Hij bekritiseert niet het feit blank te zijn, maar wel te denken dat de privileges van blanken aangeboren zijn. Met deze film wil de maker elk individu confronteren met zichzelf, zijn realiteit en zijn verleden. Baldwin zei: Het is geen kwestie van rassen, maar van klassen.

Dank zij Raoul Peck, kunnen we naar hem kijken. Naar zijn expressieve gezicht waarvan iedere emotie meteen door de huid dringt en telkens weer een ander boetseerwerk oplevert. De ogen, die zedig kunnen staan maar ook kunnen vlammen en vuurspuwen. De eeuwige sigaret, eeuwig elegant tussen de vingers. En Baldwins stem, warm als het kan, bijtend als het moet.

In een boerderij in Saint-Paul-de-Vence, een van de mooiste en meest artistieke dorpen van het Franse zuiden, vestigde Baldwin zich in 1970 definitief. Hij betrok het huis waar ooit Georges Braque werkte en zal er tot zijn dood een kunstzinnig en internationaal gezelschap ontvangen – van Nina Simone tot Yves Montand. Hij stierf dus in het buitenland, deze man die de Amerikaanse geschiedenis voor zo’n belangrijk deel heeft bepaald.

Peck heeft een boeiende, maar ook frustrerende film afgeleverd. Zijn portret van Baldwin is een fraaie kennismaking met de charismatische schrijver in zijn publieke rol, in het tijdperk van de burgerrechtenbeweging in de VS. Baldwin liep daarbij voorop. Hij was in de jaren zestig de meest prominente zwarte schrijver in Amerika, een veelvuldige gast in talkshows op televisie en dat toont de filmmaker ook met heel veel genoegen via de eerder genoemde archiefbeelden. Hij voerde het woord met dezelfde stilistische brille als waarmee hij schreef.

 

Maar hoe je het ook draait of keert, de film biedt te weinig ruimte aan Baldwins complexiteit – en juist complexiteit is de essentie bij Baldwin. Hij was niet alleen een activistische zwarte schrijver, maar ook een openlijk homoseksuele schrijver  en voor beide zaken heeft hij zich ten volle voor ingezet. En daar blijft de film toch wel jammer genoeg pijnlijk stil over.

André Oyen

 

00:00 Gepost in BOEKEN, DVD, Films | Permalink | Commentaren (0)

Post een commentaar

NB: commentaren worden gemodereerd op deze weblog.