ANSIEL

De zwaan

Gudbergur Bergsson

De Geus, 220 blz. € 19,90

2007

Alles  was anders : het licht, de smaak, de lucht, het uitzicht  en de gewaarwordingen. De witte melk deed pijn aan haar ogen. De kwark verspreidde een onaangename kou. Het ijzer van de lepel was harder dan de lepel thuis en, het  had een vijandige smaak van  giftig ijzer. Om haar heen was niets anders dan louter koude, de helderheid van het zwijgen, maar toch was er in beide ook walm en rook. 24

 

Een meisje dat  in de stad woont  krijgt de strengste straf die je IJsland kan bedenken,  ze wordt namelijk naar het platteland gestuurd. Ze is pas negen en blijkt zich aan grootwarenhuisdiefstal schuldig gemaakt te hebben. Op het waarom wordt niet  ingegaan, maar uit haar gedachten kan je opmaken dat ze zich eenzaam voelt en dat het jatten van verpakte sandwiches eigenlijk meer een kreet om aandacht was. De ouders van het naamloze meisje sturen haar weg opdat ze haar schuld zou voldoen door te werken op een boerderij. Het meisje moet beleefd zijn voor het boerengezin, waarheen ze verbannen wordt. Haar moeder zegt: „Gedraag je tegenover iedereen, dan vergeet je wat je hebt gedaan. En als je weer thuiskomt, dan zijn de anderen het ook vergeten”. De roman De zwaan (1991) van de IJslandse schrijver Gudbergur Bergsson (1932) is van een pracht die je haast niet meer van deze tijd kan noemen. De auteur is een van de vooraanstaande IJslandse dichters en de roman is dan ook pure poëzie. Bergsson situeert de roman in zijn vaderland IJsland. Op intrigerende wijze beschrijft de auteur de inwijding van het meisje in het harde boerenleven; ze leert paardrijden en wordt door een paard op de grond gegooid. Ze leert omgaan met het boerenleven en verlangt steeds minder naar de zee. De roman is bijna abstract in de minutieuze, stemmingsvolle manier waarop gevoelens als prille verliefdheid, genegenheid en angst worden beschreven.  De roman heet De zwaan en aan het slot vervult deze witte vogel een heel belangrijke rol.

Hoewel Gudbergur Bergsson reeds een aardige hoeveelheid boeken heeft gepubliceerd, en de laatste decennia is overladen met internationale prijzen, is De Zwaan, zijn debuut uit 1991, , pas in 2007in het Nederlands vertaald. Vreemd, want dit is toch wel literatuur van niveau.. Bergssons beeldend vermogen bestaat niet alleen in de verteltrant, maar eveneens in zijn virtuoze taalgebruik vol magie en het gebruik van metaforen.

Direct op de eerste bladzijde is het duidelijk dat de lezer een confrontatie moet aangaan met een schrijver, die letterlijk en in overdrachtelijke zin iets te vertellen heeft, maar de lezer wel de ruimte laat om zelf nog weer beelden te construeren, die passen bij datgene wat net aan mededelingen, gevoelsuitingen, wensen en verlangens in fraaie zinnen is voorbijgekomen. De Zwaan is een boek dat niet alleen als verhaal kan worden ondergaan, maar dat nog meer te bieden heeft.

 

De manier waarop hij de lezer tracht duidelijk te maken dat het meisje nog niets heeft begrepen van intiem intermenselijk contact is subliem.Hij laat hij er geen twijfel over bestaan dat de manier waarop haar een technisch aspect van seksualiteit wordt bijgebracht ongepast is: zonder het geringste zweempje erotiek, en mede daardoor op een onjuist moment op een voor haar verkeerd begeleide manier: zo kan de knecht van de boerderij het niet laten haar, na uitleg over de uiers en de spenen van de koeien, praktisch te informeren over de éénspenige uier, die ‘mannenmelk’ produceert. Ook dit alles wordt als feitenmateriaal gepresenteerd in een tot in detail beheerst spraakgebruik

Anders ligt dat met de fantasieën waarin het meisje vlucht, omdat ze nog teveel nieuws moet verwerken, waarop ze niet is voorbereid, en dat haar leeftijd en het bijbehorende begripsniveau, ook emotioneel, te boven gaat. Mede daarom is ze zo nadrukkelijk ontvankelijk voor de mythe van de zwaan, die in het meer zou leven. Mede doordat ze haar wel degelijk aanwezige emotionaliteit niet de vrije loop laat en zich introvert gedraagt, wordt het verlangen steeds groter naar een ontmoeting met die zwaan ― welke hier symbool staat voor vrijheid, ontsnapping aan het leven van alledag en alles wat daaraan is gerelateerd. Een roman als deze beleef je hier en daar meer als een film dan als een boek, maar de vindingrijkheid qua taal en stijl laat je telkens opnieuw  beseffen wat voor een vakkundig schrijver je hier voor je hebt.

André Oyen